Quyền từ chối sử dụng ai tại nơi làm việc đang trở thành một câu hỏi quản trị mới khi doanh nghiệp đưa AI vào quy trình làm việc. Tháng 9/2026, một nhân viên Đại học Kentucky được chấp thuận không trực tiếp dùng AI vì xung đột với niềm tin nhân văn của mình. Vụ việc đặt ra câu hỏi về quyền tự chủ nghề nghiệp, nghĩa vụ của người sử dụng lao động và cách triển khai AI có trách nhiệm.

Sự kiện tại Đại học Kentucky: nhân viên được miễn sử dụng AI

David Durman, nhân viên hành chính hỗ trợ hồ sơ tài trợ nghiên cứu tại Đại học Kentucky (Mỹ), đã được chấp thuận một điều chỉnh công việc cho phép ông không phải trực tiếp sử dụng công cụ trí tuệ nhân tạo. Theo TechCrunch ngày 29/10/2026, Durman theo chủ nghĩa nhân văn phi thần (nontheistic Humanism) và cho rằng việc chuyển giao quá trình suy nghĩ, cân nhắc đạo đức cho AI xung đột với những niềm tin sâu sắc của mình. Đại học Kentucky xác nhận họ xem xét yêu cầu theo từng trường hợp và nhận thấy vẫn có thể bảo đảm các chức năng thiết yếu của vị trí này.

Vì sao một người không tin vào thần linh vẫn có thể xin điều chỉnh vì niềm tin?

Tại Mỹ, Title VII của Civil Rights Act 1964 bảo vệ một số niềm tin và thực hành tôn giáo chân thành trong quan hệ lao động; việc bảo vệ không nhất thiết chỉ giới hạn ở những hệ thống niềm tin có thần linh. Điểm cần phân biệt là yêu cầu điều chỉnh vì niềm tin không đồng nghĩa với quyền từ chối mọi công nghệ theo sở thích cá nhân. Tổ chức cần xem xét tính chân thành, xung đột thực tế với yêu cầu công việc và mức độ khó khăn đáng kể mà điều chỉnh có thể gây ra cho hoạt động kinh doanh.

Quyền từ chối sử dụng AI tại nơi làm việc có phải là quyền tuyệt đối?

Không. Trường hợp Durman là quyết định điều chỉnh của người sử dụng lao động, không phải một phán quyết của tòa án xác lập quyền miễn trừ AI cho tất cả nhân viên. Theo các tường thuật bổ sung, ông vẫn phải tham dự các cuộc họp, phối hợp với đồng nghiệp có dùng AI và hoàn thành công việc thông thường. Phạm vi điều chỉnh chủ yếu là không phải trực tiếp sử dụng AI để thực hiện nhiệm vụ cá nhân. Quyết định có thể được xem xét lại khi yêu cầu công việc thay đổi.

Vấn đề sâu hơn: năng suất và quyền tự chủ nghề nghiệp

Doanh nghiệp thường đánh giá AI qua thời gian tiết kiệm, chất lượng đầu ra và chi phí vận hành. Người lao động còn quan tâm đến quyền tự chủ, khả năng phát triển chuyên môn, tính minh bạch của hệ thống và trách nhiệm đối với kết quả. Nếu quy trình bắt buộc sử dụng AI mà không phân định rõ ai kiểm tra, ai quyết định và ai chịu trách nhiệm, công cụ có thể tạo ra xung đột ngay cả khi có lợi ích năng suất. Đây là bài học quản trị, không phải bằng chứng rằng AI luôn làm suy giảm tư duy phản biện.

Phân biệt chính sách AI của Mỹ và doanh nghiệp Việt Nam

Vụ việc xảy ra trong bối cảnh luật lao động và chống phân biệt đối xử của Hoa Kỳ. Không thể suy diễn rằng nhân viên tại Việt Nam tự động có cùng cơ chế miễn trừ theo Title VII. Doanh nghiệp Việt Nam nên đánh giá các nghĩa vụ pháp lý áp dụng trong nước, hợp đồng lao động, nội quy, bảo vệ dữ liệu cá nhân và các yêu cầu của ngành trước khi thiết kế chính sách AI. Với vấn đề pháp lý cụ thể, cần tham vấn chuyên gia luật tại khu vực liên quan.

Doanh nghiệp nên xây dựng chính sách sử dụng AI thế nào?

Một chính sách khả thi nên phân loại công việc thành nhóm bắt buộc, khuyến khích và không phù hợp với AI; xác định dữ liệu được phép nhập vào hệ thống; quy định kiểm tra của con người trước khi phát hành kết quả; chỉ định người chịu trách nhiệm cuối cùng; và thiết lập kênh phản hồi khi nhân viên có quan ngại. Đặc biệt, không nên coi việc mở tài khoản AI hay số lần sử dụng chatbot là chỉ số duy nhất phản ánh hiệu quả làm việc.

Quy trình tiếp nhận yêu cầu không sử dụng AI

Khi có yêu cầu, bộ phận quản lý có thể ghi nhận công cụ và nhiệm vụ gây xung đột, trao đổi riêng với nhân viên, đánh giá chức năng thiết yếu của công việc, thử phương án thực hiện thay thế và ghi lại điều kiện áp dụng. Ví dụ, nhân viên có thể soạn tài liệu thủ công nhưng vẫn nộp kết quả qua hệ thống chung. Mọi trường hợp cần được xem xét trên thực tế, tránh áp dụng máy móc một ngoại lệ cho toàn bộ tổ chức.

Thiết kế AI có con người kiểm soát

Về kỹ thuật, mô hình human-in-the-loop giúp AI hỗ trợ soạn thảo, tìm kiếm hoặc tổng hợp nhưng quyết định quan trọng vẫn được con người phê duyệt. Doanh nghiệp có thể bổ sung nhật ký thao tác, quyền tắt tính năng gợi ý, lựa chọn quy trình thủ công và cơ chế đánh dấu nội dung do AI hỗ trợ. Các biện pháp này không tự động giải quyết mọi xung đột về niềm tin, nhưng giúp triển khai AI minh bạch và có khả năng điều chỉnh.

Khi nào nên bắt buộc dùng AI và khi nào nên cho phép lựa chọn?

Nếu AI là thành phần không thể thay thế để thực hiện một chức năng thiết yếu, doanh nghiệp cần giải thích rõ yêu cầu và xem xét khả năng điều chỉnh theo quy định áp dụng. Ngược lại, với những nhiệm vụ vẫn có thể đạt tiêu chuẩn chất lượng, tiến độ và bảo mật bằng cách thủ công, việc cho phép lựa chọn có thể giảm xung đột mà không làm gián đoạn vận hành. Quyết định nên dựa trên kết quả công việc và đánh giá rủi ro, thay vì chỉ dựa trên mức độ phổ biến của công nghệ.

Bài học chiến lược cho lãnh đạo và đội triển khai AI

Triển khai AI thành công không chỉ là mua giấy phép và tích hợp phần mềm. Doanh nghiệp cần quản trị thay đổi, thiết kế quy trình phù hợp từng vai trò, đào tạo kỹ năng đánh giá đầu ra và đo lường tác động thực tế. Trường hợp tại Kentucky cho thấy một phương án điều chỉnh giới hạn, có đối thoại và vẫn bảo đảm nhiệm vụ có thể hữu ích hơn một chính sách áp dụng đồng loạt. Đây là phân tích ứng dụng cho doanh nghiệp, không phải kết luận pháp lý chung từ vụ việc.

Câu hỏi thường gặp

Người lao động Mỹ có thể từ chối mọi công cụ AI không?

Không có quyền miễn trừ tuyệt đối chỉ từ vụ việc này. Việc điều chỉnh phụ thuộc hoàn cảnh, niềm tin liên quan, chức năng công việc và nghĩa vụ pháp lý áp dụng.

Trường hợp Kentucky đã được tòa án xét xử chưa?

Thông tin đã tham khảo cho thấy đây là quyết định chấp thuận của trường đại học, không phải bản án của tòa.

Doanh nghiệp Việt Nam có phải áp dụng tương tự không?

Không thể áp dụng trực tiếp Title VII của Mỹ tại Việt Nam. Cần đánh giá quy định và hoàn cảnh pháp lý riêng.

Kết luận

AI có thể tạo ra giá trị lớn nhưng chính sách triển khai cần cân bằng hiệu quả, trách nhiệm và quyền tự chủ của con người. Các doanh nghiệp nên xây dựng cơ chế lựa chọn, kiểm soát và đánh giá tác động thay vì chỉ đặt mục tiêu tăng tỷ lệ sử dụng AI.